Gmina Trzciana jest najmłodszą gminą w powiecie bocheńskim jak i w całym województwie małopolskim. W skład gminy od 1 stycznia 1995 roku wchodzi siedem miejscowości: Kamionna, Kierlikówka, Leszczyna, Łąkta Dolna, Rdzawa, Ujazd i Trzciana.

Gmina leży w południowej części powiatu bocheńskiego, w malowniczej okolicy, rozłożona na wzniesieniach i kotlinach, doskonale nadaje się do uprawiania turystyki. Najwyższym wzniesieniem gminy, podobnie jak całego powiatu bocheńskiego jest Kamionna (801 m n.p.m.). Obszar gminy wynosi 44 km kwadratowe, a zamieszkuje ją 5,5 tyś mieszkańców. 

Historia

W okresie rzymskim teren ten był penetrowany przez wschodniogermańskich Wandalów. Ludność zamieszkująca trójkąt Kraków- Tarnów- Nowy Sącz w pierwszych wiekach naszej ery zajmowała się przede wszystkim uprawą ziemi i hodowlą. Pierwsi Słowianie pojawili się tutaj pod koniec I tysiąclecia. Osadnictwo nie przybrało tu jednak stałego charakteru. Pierwsze pewne informacje o wsi Trzciana pochodzą z wieku XIII. W latach 1262- 1266 został tu wybudowany Klasztor kanoników Regularnych od Pokuty. Klasztor przechodził różne koleje losu, od wzrostu i bogacenia się, aż po zniszczenia przypadające na okres Potopu szwedzkiego. Osadnictwo na tym terenie prowadzili ostatni Piastowie i Jagiellonowie. Kamionna została lokowana w roku 1398, Kierlikówka w roku 1468, Leszczyna w 1347, Łąkta Dolna w 1490, Rdzawa w 1399, Trzciana w 1403, Ujazd w 1388, najwcześniej zaś bo już w roku 1295 ulokowano Libichową (obecnie część Trzciany). Czasy Potopu szwedzkiego zasłynęły tutaj z walk chłopów z najeźdźcami pod dowództwem Lubomirskiego. W czasach zaborów tereny te znalazły się w granicach Austrii. W czasie I wojny światowej Trzciana znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie frontu, co zaowocowało licznymi cmentarzami związanymi z potyczkami limanowsko - łapanowskimi. W czasie II wojny światowej na terenie Gminy Trzciana działały Bataliony Chłopskie i Armia Krajowa. W roku 1972 Prezydium Powiatowej rady narodowej w Bochni postanowiło utworzyć jedną gminę Trzciana - Żegocina. Od roku 1995 Gmina Trzciana jest odrębną jednostką administracyjną.

Położenie i krajobraz

Gmina Trzciana położona jest w obrębie Karpat Fliszowych, między Pogórzem Wielickim a Beskidem Wyspowym. Trzciana oraz  Łąkta Dolna leżą w dolinie rzeki Sanki, będącej dopływem Raby. Leszczyna z kolei to miejscowość leżąca w północnej części gminy, na dobrze naświetlonych stokach, pozwalających na uprawianie sadownictwa i ogrodnictwa. Podążając w kierunku południowym od doliny Sanki krajobraz ulega coraz bardziej pofalowaniu, przechodząc w liczne pagórki. Wśród takich pagórków położone są kolejne miejscowości gminy o typowo rolniczym charakterze, z polami uprawnymi poprzecinanymi potokami i zagajnikami - Ujazd i Kierlikówka. U podnóży Beskidu Wyspowego, ograniczone przez masyw Kamionnej i Góry Pasierbieckiej ulokowane zostały wsie Rdzawa i Kamionna.

Gmina Trzciana leży w obszarze Chronionego Krajobrazu Pogórza Wiśnickiego. Można tu znaleźć 29 gatunków roślin objętych całkowitą ochroną oraz 9 objętych ochroną częściową. Postuluje się objąć ochroną wiele pomników przyrody. Obecnie istnieje Rezerwat Przyrody "Kamionna" obejmujący północne zbocza masywu Kamionnej, zajmując powierzchnię 64 ha. Rezerwat utworzono w celu ochrony dobrze zachowanych zespołów leśnych buczyny karpackiej, typowych dla szaty roślinnej Beskidu Wyspowego, a także by chronić gatunki roślin i zwierząt dla celów naukowych i badawczych. Większość, bo aż 3/4 powierzchni rezerwatu pokryta jest żyzną buczyną karpacką występująca w kilku podzespołach. Pozostałą część rezerwatu zajmują lasy jodłowe , tworzące z buczyną karpacką zbiorowisko przejściowego lasu jodłowego, który rozpoczyna się od wysokości 450 m n.p.m.

Obszar rezerwatu oraz zbocza Kamionnej to również miejsce występowania wielu osobliwych gatunków roślin i zwierząt. Przykładem rzadkiego gatunku flory jest grzyb - solówka - jodłowa. Rezerwat obfituje również w wyjątkowe walory krajobrazowe, geologiczne i geomorfologiczne. Trzeba pamiętać o wspaniałych widokach z okolic grzbietowych masywu Kamionna, o stromych stokach, głębokich korytach potoków, o ciekawych formach piaskowca, o odsłonięciach flisowych.

Spacerując po gminie warto zwrócić uwagę na zabytkowe założenia parkowe. Miejscowości wchodzące w skład dzisiejszej gminy Trzciana były dawniej bowiem włościami szlacheckimi. Przykładem takiego zabytkowego założenia parkowego jest park podworski w Rdzawie. Możemy znaleźć tu ponad 100 drzew, pośród których dominują graby i lipy. Do najstarszych drzew należą 120-letni grab oraz liczące około 200 lat lipa i 120 lat sosna. Wśród drzew możemy napotkać niezwykle ciekawy okaz sosny Jefreya - kalifornijska o średnicy pnia około 56 cm. Okazy niektórych drzew są niekiedy imponujące. Niektóre z drzew w obwodzie maj a nawet 4 metry. W parku w Rdzawie stał niegdyś piękny, modrzewiowy dworek wybudowany w wieku XVIII. W roku 1975 dworek został rozebrany i w całości przeniesiony do Nowego Sącza. gdzie znajduje się obecnie w Muzeum etnograficznym.
Innym ciekawym założeniem dworskim jest park podworski w we wsi Kamionna. Podzielony jest na dwie działki. Na pierwszej z nich rośnie 320 drzew w wieku od lat 30 do 300. Na drugiej z działek, środkiem parku biegnie aleja grabowa. Park założono w wieku XIX , należał zaś do rodziny Ożegalskich. Pośrodku parku stał murowany, parterowy, podpiwniczony, zbudowany na planie prostokąta dworek, z którego do dzisiaj pozostały jedynie fragmenty dworskiej piwnicy.

Przyleganie terenów zajmowanych przez Gminę Trzciana do frontu w czasie I wojny światowej wpłynęło na to, że na terenie gminy możemy napotkać liczne cmentarze z tego okresu. Zacięte boje toczyły się w tym terenie w grudniu 1914 roku w ramach operacji limanowsko - łapanowskiej. Walki zakończyły się sukcesem państw trójprzymierza, przyniosły jednak tysiące ofiar. Z tego tez okresu pochodzą tutejsze cmentarze. Charakteryzują się reprezentacyjnymi wejściami z bramą lub furtką, centralnymi elementami w postaci dużego krzyża, drewnianego lub żelaznego. Czasem można na takim cmentarzu znaleźć również bogate w wystroju sarkofagi i kaplice, a także kamienne ogrodzenie dopasowane do kształtu terenu. Na grobach postawione są krzyże, najczęściej żeliwne z żeliwnymi tablicami nagrobnymi. Kształty krzyży przybierają formę zależną od wyznania pochowanego pod nim żołnierza. Po okresie zapomnienie i co za tym idzie dewastacji cmentarzy w ostatnich latach zostały one odnowione i prezentują się obecnie znakomicie. Są miejscem corocznego rajdu młodzieżowego "Szlakiem cmentarzy I wojny światowej". Bezpośrednio przez świętem Wszystkich Świętych i Dniem Zadusznym uczniowie pobliskich szkół odwiedzają groby i robią na nich porządki.

Spacerując przez gminę warto zwrócić uwagę również na dawne drewniane budownictwo wiejskie. Mowa tu m.in. o starych, drewnianych spichlerzach, stodołach, chałupach wiejskich.

Warto odwiedzić kościół parafialny w Trzcianie. Parafia w Trzcianie pod wezwaniem św. Małgorzaty posiada bogatą historię, albowiem jej początki związane są z działającym tu od wieku XIII zakonem Kanoników Regularnych. Dokumenty z okresu Średniowiecza oraz odrodzenia mówią o parafii w Libichowej. Akta z końca wieku XVI wspominają już nazwę Trzciana. Akta wizytacyjne parafii z XVIII wieku wspominają zaś że parafia w Trzcianie została ufundowana przez Bolesława Wstydliwego, księcia krakowskiego w 1266 roku. Na miejscu zniszczonej w czasie Potopu Szwedzkiego świątyni, w 1657 roku został wzniesiony nowy kościół murowany, stojący w tym miejscu do dziś. W roku 1857 przystąpiono do poważnej rozbudowy kościoła , co uczyniono ponownie w latach 1905-1907. W 1937 roku po lewej stronie świątyni wzniesiono kapliczkę z figurą Serca Jezusowego, z nazwiskami poległych w czasie I wojny światowej parafian. W latach 1953-1956 dobudowano kaplicę zachodnią, pokrytą stylizowana na renesans kopułą. Dzisiaj kościół w Trzcianie nie posiada wyraźnego stylu architektonicznego. Wnętrze świątyni zostało nakryte płaskim stropem. Tutejsza świątynia może poszczycić się unikatowym na skalę ogólnopolską zabytkiem sztuki kamieniarskiej. Mowa tu o gotyckiej chrzcielnicy datowanej na rok 1497. Nieznany artysta-kamieniarz z końca XV wieku wyrzeźbił tę chrzcielnicę, nadając jej kształt kielicha na planie ośmioboku. Ostatnimi czasy chrzcielnica przeszła gruntowny remont. We wnętrzu znajdziemy również ołtarz główny z drugiej połowy XVII wieku, zdobiony przez rzeźbiony krucyfiks naturalnej wielkości z postaciami Matki Bożej i Św. Jana u stóp ukrzyżowanego Chrystusa.

Jednym z najciekawszych miejsc na terenie gminy Trzciana jest zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Skałki" w Rdzawie. Mowa tu o kamiennym korycie potoku Przeginia, zwanym w tym miejscu potocznie Pluskawką. Koryto odznacza się tu rynnami, progami, zakolami i nadbrzeżnymi grotami. Nie brakuje też kaskad i wodospadów. Brzegi otacza las bukowo-jodłowy. Powierzchnia tego miejsca to ok. 3 arów. Latem spełnia rolę lokalnego kąpieliska, a w jego pobliżu znajduje się park podworski.

Na terenie Gminy Trzciana w wielu miejscach możemy spotkać przydrożne krzyże i kapliczki, których ilość sięga kilkudziesięciu. Do najciekawszej z nich należy ta umieszczona nieopodal parku podworskiego w Kamionnej. Jest to 10 metrowa kolumna postawiona na mogile polskich żołnierzy , którzy polegli w walce ze Szwedami. Została ufundowana przez Jerzego Lubomirskiego w roku 1656. Kolumna zakończona jest ażurową latarnią, w której to znajduje się rzeźba Chrystusa Frasobliwego. W cokół kolumny wbudowano również odlaną z brązu płaskorzeźbę, przedstawiającą Jerzego Lubomirskiego na koniu w czasie walki ze Szwedami. Kolumna kilka lat temu została gruntownie odnowiona  po zniszczeniach związanych z uderzeniem pioruna. Kolumna wznosi się w niezwykle majestatyczny sposób ponad wsią Kamionna na wysokości 414 m n.p.m. jest to doskonałe miejsce widokowe, z rozległą panoramą góry Kamionna i Pasierbieckiej Góry, z urozmaiconym krajobrazem Pogórza Wielickiego.

Rezerwat przyrody "Kamionna"

Rezerwat "Kamionna" został utworzony w roku 1997 dla ścisłej ochrony dobrze wykształconych zespołów leśnych buczyny i jedliny o naturalnym charakterze, jak również w celu ochrony stanowisk rzadkich i chronionych gatunków roślin i zwierząt. Obszar chroniony obejmuje ponad 64 ha, znajduje się w całości w granicach administracyjnych gminy Trzciana, na terenie wsi Kamionna. Najłatwiej się tam dostać ze szczytu Kamionnej idąc niebieskim szlakiem w kierunku Tymbarku i po kilku minutach osiągamy granicę rezerwatu. Także wyprawa od strony wsi Kamionna, również niebieskim szlakiem pozwoli nam na wejście w obręb rezerwatu. Wśród roślin występujących w rezerwacie 10 gatunków objętych jest ochroną, w tym 5 gatunków poddano ochronie ścisłej. Są to m.in. wawrzynek wilczełyko, parzydło leśne, bluszcz pospolity, dziewięćsił bezłodygowy, lilia złotogłów, przebiśnieg. Można tu również spotkać 40 gatunków ptaków. Nalezy zwrócić uwagę na salamandrę plamistą, jaszczurkę zwinkę, padalca, zaskrońca i żmiję zygzakowatą. Spośród ssaków przy odrobinie szczęścia można natrafić na borsuka, lisa, sarnę, kunę leśną, zająca lub wiewiórkę. Występują tu również jelenie i dziki.

Szlaki rowerowe i piesze

Miejscem przeznaczonym na rekreację na terenie gminy są przede wszystkim wyznaczone szlaki rowerowe i piesze. Na terenie gminy Trzciana wyznaczono trzy trasy rowerowe. Dzięki nim możemy dotrzeć do najciekawszych miejsc gminy. Wszystkie trasy biorą swój początek i kończą się przy parku podworskim w Rdzawie.

Szlak niebieski rozpoczynając się w Rdzawie w parku podworskim biegnie następnie na zachód by po kilkudziesięciu metrach skręcić w lewo. Stąd udając się przez most asfaltową drogą wspinamy się na wzniesienie osiągając granicę lasu. Na rozwidleniu dróg należy skręcić w leśną drogę i jechać na wschód lasem mieszanym. W końcu osiągamy Górną Rdzawę, gdzie docieramy do polany, z której rozpościera się piękny widok na Pogórze Wiśnickie. Docierając do asfaltowej drogi należy skręcić w lewo, stąd stromym stokiem zjechać w dół , do tzw. Doliny Czosnkowej i pobliskich "Skałek" - wielkich głazów i kamieni niezwykłych kształtów. Przez przerzucony nad rzeką Pluskawką prowizoryczny mostek powracamy do punktu wyjścia.

Szlak zielony także rozpoczyna się w parku podworskim w Rdzawie. Wędrówkę rozpoczynamy drogą asfaltową, jadąc na wschód mijamy przy okazji szereg kapliczek. Następnie łagodnie wznoszącą się drogą zmierzamy do drewnianego kościółka  pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Polski oraz do drewnianej dzwonnicy. Wracając dojeżdżamy do mostu i kierujemy się na południe. Przy Świetlicy Wiejskiej skręcamy w lewo, by dojechać w końcu do gospodarstwa agroturystycznego, w którym możemy zostawić rowery i udać się na 2 - kilometrową wyprawę na Kamionną. Północny stok góry to objęty jest Rezerwatem leśnym "Kamionna". Powrót tą samą drogą, następnie do świetlicy, przecinając skrzyżowanie podążamy dalej na zachód. Tuż za skrzyżowaniem mijamy szkołę, park podworski w Kamionnej. Docieramy wówczas do zabytkowej kolumny postawionej przez Jerzego Lubomirskiego. Zjeżdżając w dół drogi, przy kapliczce skręcamy w prawo, by osiągnąć drogę główną, która poprowadzi nas do punktu wyjścia.

Szlak czerwony rozpoczyna się również w Rdzawie, z tym, że przy szkole Podstawowej. Stąd prowadzi droga w kierunku Trzciany, by dochodząc do mostku i po skręceniu w lewo na wąską asfaltową drogę i po pokonaniu wzniesienia dotrzeć do drogi Ujazd - Zbydniów. Obok zakładu drobiarskiego należy skręcić w lewo i betonową droga udać się do Kapliczki Św. Kingi w Ujeździe , wzniesionej dla kultywowania miejscowego wierzenia związanego z pobliskim źródełkiem. Następnie należy wrócić do skrzyżowania w Ujeździe i tam skręcić w lewo oraz zjechać w dół widokową drogą prowadzącą do Trzciany. Po kilku  chwilach docieramy do kościoła św. Małgorzaty w Trzcianie i Pomnika Ofiar I Wojny Światowej. W dalszą drogę kierujemy się na północ, przejeżdżając obok Cmentarza wojskowego Ofiar I Wojny Światowej z dwoma kwaterami. Podążając dalej w górę dojeżdżamy do Kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej w Leszczynie. Tutaj skręcamy w lewo, cmentarza nr 310, wspaniale wkompowanego w zalesione wzgórze. Powrót następuje tą samą drogą do kościoła w Trzcianie a następnie w lewo w kierunku Łąkty Dolnej, by dojechać do charakterystycznego słupa zaopatrzonego w dwujęzyczny napis "Zugang-Droga", wskazujący drogę do cmentarzy nr 305, 306 i 307. Powrót z cmentarzy następuje przez dosyć ruchliwą drogę w kierunku Trzciany, by za szkołą w Łąkcie Dolnej skręcić w lewo. Dalej tzw. drogą przez "Półtoraki" z widokiem na kościół w Trzcianie i położony powyżej niego cmentarz dojeżdżamy do skrzyżowania i kierujemy się na południe drogą szutrową. Przejeżdżając obok starej cegielni należy skręcić następnie w prawo i doliną, asfaltem, drogą wzdłuż potoku trzeba z kolei jechać na zachód. Po drodze mijamy kościół w Kierlikówce, a na przeciwko za potokiem kapliczkę. W końcu dojeżdżamy do skrzyżowania, obok którego stoi krzyż , skąd kierujemy się do punktu wyjścia.

Godna polecenia jest również piesza wyprawa szlakiem na górę Kamionna (801 m n.p.m.). Wędrówkę rozpoczynamy od końcowego przystanku PKS w Kamionnej. Stamtąd udajemy się w kierunku południowym, drogą asfaltową w stronę Świetlicy Wiejskiej w Kamionnej. Tutaj skręcamy w lewo, by po 2-kilometrowym marszu, miejscami trudnym, dotrzeć na szczyt. Powrót możemy zaplanować tą samą drogą lub też kontynuować wycieczkę na Pasierbiecką Górę i dopiero po wejściu na ten szczyt powrócić do Kamionnej. Na oba szczyty poprowadzi nas szlak turystyczny oznaczony barwą niebieską. Istnieje również możliwość zejścia do Żegociny szlakiem żółtym.

Przez teren gminy prowadzi także Małopolski Szlak owocowy, biegnący specjalnie oznakowanymi odcinkami dróg i pokazuje gospodarstwa, specjalizujące się w sadownictwie, w których możemy skosztować i kupić owoce i inne lokalne produkty.

Rozwój turystyki i promocja gminy przyświecała twórcom Gminnego Centrum Turystyki, Rekreacji i Sportu w Rdzawie. Placówka została utworzona w roku 2006. Celem ośrodka jest przyjmowanie większych grup osób chcących spędzić aktywnie swój czas w tej właśnie okolicy. Ośrodek swoją ofertę kieruje do szerokiego grona osób. Można tutaj zorganizować konferencję, szkolenia, zieloną szkołę. Baza noclegowa obejmuje 40 miejsc w 2,3,4,5 - osobowych pokojach. W Centrum można zamówić całodobowe wyżywienie, posiłki są zaś przygotowywane z miejscowych, ekologicznych produktów. Jest to też baza aktywnego wypoczynku. W jej skład wchodzi pełnowymiarowe trawiaste boisko sportowe, boisko ze sztuczną nawierzchnią do siatkówki, koszykówki, piłki ręcznej, tenisa ziemnego, obok kilka tras rowerowych i pieszych. Latem można skorzystać z kąpieliska w "Skałkach".

Autor: Remigiusz Nowak